Yn 2024, cafodd Newyddiaduraeth Gynhwysol Cymru eu gwahodd i ymuno â Sefydliad Newyddion Buddiant Cyhoeddus, ymchwilwyr o Brifysgol Warwick, a rhwydwaith o arloeswyr ac arloeswyr newyddiaduraeth ar brosiect i greu fframwaith a phecyn cymorth ar gyfer Cyfryngau Newyddion Cyd-greu.
Yn ei hanfod, mae newyddiaduraeth gyd-greu yn ymwneud â chynnwys dinasyddion yn ystyrlon yn y ffordd y mae newyddion yn cael eu creu a’u rhannu. Credwn fod cydweithio a dysgu gyda phobl a chymunedau yn hanfodol i adeiladu dyfodol iach a chynaliadwy ar gyfer newyddiaduraeth.
Siaradodd ein sylfaenydd, Shirish Kulkarni, yn lansiad swyddogol y Pecyn Cymorth. Isod mae fersiwn wedi’i golygu’n ysgafn o’i fyfyrdodau.
Mewn ffordd, mae’n rhyfedd ein bod ni’n siarad am newyddiaduraeth “gyd-greu” fel rhywbeth newydd neu anarferol. Byddwn i’n dadlau bod pob newyddiaduraeth yn gyd-greu. Os byddaf yn cyfweld â rhywun neu’n adrodd eu stori, mae’r gwaith hwnnw wedi’i gyd-greu gyda nhw ac mae’n rhyfedd i mi hawlio “perchnogaeth” o’r gwaith hwnnw. Efallai mai un rheswm pam rydyn ni’n gwneud hynny yw oherwydd bod gan newyddiadurwyr (gan gynnwys fi!) egos ac eisiau ennill gwobrau. Rwy’n aml yn meddwl pe baem yn tynnu’r ego allan o newyddiaduraeth y byddem yn datrys y rhan fwyaf o’i phroblemau.
Ond pan oeddwn yn edrych drwy’r pecyn cymorth ac yn meddwl am ble mae newyddiaduraeth gyd-greu yn ein dealltwriaeth bresennol o’r ecosystem newyddion, roeddwn i’n meddwl am y paradocs enfawr yn y ffaith y byddai cyd-greu newyddiaduraeth yn anathema llwyr i gynifer o’r sefydliadau newyddiaduraeth prif ffrwd, etifeddiaeth, neu’r hyn yr hoffwn ei alw’n sefydliadau newyddiaduraeth status quo sy’n honni’n falch (heb lawer o dystiolaeth, byddwn i’n nodi) eu bod nhw’n “ymddiriedir ynddynt”.
Rydw i wedi gweithio yn a gyda’r sefydliadau status quo hynny ers 30 mlynedd bellach, ac mae’n amlwg iawn i mi fod o leiaf dair egwyddor sylfaenol i’w newyddiaduraeth sydd â diffygion sylfaenol, ac sy’n creu’r argyfwng mewn newyddiaduraeth.
Yn gyntaf mae’r ddibyniaeth ar y syniad diystyriedig o “wrthrychedd” nad yw erioed wedi bodoli, ond sy’n gweddu’n dda iawn i’r rhai sydd â phŵer. Wrth gwrs, llawer o’r bobl hynny sydd â phŵer yw’r union bobl sy’n berchen ar neu’n rhedeg ystafelloedd newyddion neu sydd â dylanwad drostynt.
"Byddwn i'n dadlau bod pob newyddiaduraeth yn gyd-greu. Os byddaf yn cyfweld â rhywun neu'n adrodd eu stori, mae'r gwaith hwnnw wedi'i gyd-greu gyda nhw ac mae'n rhyfedd i mi hawlio "perchnogaeth" o'r gwaith hwnnw."
Ysgrifennwr
Yn ail, efallai na fyddwn yn ei gyfaddef, ond yng nghanol y model “traddodiadol” o newyddiaduraeth mae cred ein bod yn gwybod yn well na’r bobl yr ydym i fod i fod yn eu gwasanaethu, beth sydd angen iddynt ei wybod a sut y dylent ei wybod. Os ydynt yn gwrthod ein dadansoddiad ac yn dewis peidio â defnyddio ein cynnyrch, yna rydym yn galw hynny’n “osgoi newyddion” fel pe bai’n gamgymeriad iddynt hwy yn hytrach na’n camgymeriad ni.
Mae’r gred bod y cwsmer bob amser yn anghywir yn UN ffordd o redeg busnes, mae’n debyg, ond gallwn weld pa mor dda y mae hynny’n mynd.
Ac yn drydydd, mae syniad hirhoedlog mewn newyddiaduraeth mai ein gwaith ni yw cynnig eglurder a sicrwydd. Ond mewn gwirionedd, dyna’r union bethau y mae’r byd yn eu gwrthsefyll. Mae ein bywydau, ein cymunedau a’n systemau yn gymhleth ac yn ansicr yn eu hanfod. Yn lle gwastadu’r realiti hwnnw, mae angen i ni ei gofleidio — eistedd gyda’r ansicrwydd a phwyso i mewn i’r cymhlethdod.
Gyda’i gilydd, rwy’n credu ei bod hi’n deg dweud bod y diwydiant newyddiaduraeth yn aml yn ymateb i heriau trwy chwilio am atebion hawdd, yn hytrach na’r rhai cywir.
Gallwch weld hyn yn glir yn y rhuthr eang, yn aml yn ddi-feirniadaeth, i mewn i AI. Mae llawer o sefydliadau newyddion yn cofleidio AI nid er budd eu defnyddwyr — neu, fel mae’n well gen i eu galw, dinasyddion — ond er eu hwylustod eu hunain. A gadewch i ni fod yn onest: nid oes unrhyw ddinesydd allan yna’n dweud, “Yr hyn sydd ei angen arna’ i yw mwy o gynnwys rhatach.” Mewn gwirionedd, ar adeg pan fo ymddiriedaeth yn fater dirfodol sy’n wynebu newyddiaduraeth, mae’r holl dystiolaeth — gan gynnwys Adroddiad Newyddion Digidol diweddaraf Sefydliad Reuters — yn dangos bod AI yn tanio mwy o ddiffyg ymddiriedaeth. Mae’n teimlo fel bod pob strategaeth o’r diwydiant etifeddol yn cyflymu’r dirywiad.
I mi, dyna pam nad yw newyddiaduraeth gyd-greu yn rhyw fath o ‘braf i’w gael’ meddal. Dyma’r unig beth sydd gan newyddiaduraeth y dyfodol. Ar hyn o bryd, nid yw gallu ysgrifennu erthygl pyramid gwrthdro 600 gair yn sgil y gellir ei marchnata mwyach. Mewn byd sy’n cael ei siapio fwyfwy gan beiriannau, yr unig beth fydd yn bwysig — yr unig beth y gall newyddiaduraeth ei gynnig mewn gwirionedd — yw cysylltiad dynol go iawn.
A dyna sut rydych chi’n meithrin ymddiriedaeth: nid trwy eistedd y tu ôl i sgrin, ond trwy fod mewn perthynas wirioneddol â phobl. Rwy’n aml yn dweud, nid llawdriniaeth ar yr ymennydd mohono — rydych chi’n meithrin ymddiriedaeth trwy wneud pethau dibynadwy. Ac nid wyf yn siŵr a yw ein diwydiant wedi bod yn gwneud llawer o’r rheini’n ddiweddar.
Dyna pam rwy’n arbennig o falch bod y pecyn cymorth hwn yn canolbwyntio nid yn unig ar gyfranogiad, ond hefyd ar atebolrwydd a gofal. Oherwydd heb y rheini, dim ond perfformiadol yw cyfranogiad. Atebolrwydd a gofal yw sylfeini cyd-greu gwirioneddol.
Pan fyddwn yn siarad am yr hyn a elwir yn “osgoi newyddion,” rydym yn aml yn osgoi cyfrifoldeb. Mae’n haws beio cynulleidfaoedd na wynebu’r gwir broblem: ein bod yn well gennym atebion hawdd dros eistedd gyda’r anghysur, yr atebolrwydd a chymhlethdod y byd go iawn. Ond mae newyddiaduraeth gyd-greu yn gymhleth. Mae’n flêr, yn rhwystredig, hyd yn oed yn cythruddo – yn union fel bywyd.
Ac, yn union fel bywyd, gall y llanast hwnnw weithiau drawsnewid yn rhywbeth rhyfeddol – rhywbeth hardd, boddhaus, a thrawsnewidiol. Os yw’r pecyn cymorth hwn yn helpu hyd yn oed ychydig ohonom i gyrraedd yr eiliadau prin hynny o drawsgynnyrch, yna bydd yr holl anhawster wedi bod yn werth chweil.
