Dydw i ddim yn prynu papurau newydd. Dydy’r un o fy ffrindiau chwaith. Ond nid yw hynny’n golygu nad oes gennym ddiddordeb yn yr hyn sy’n digwydd yn y byd. Y gwir yw ein bod ni’n cael ein gwybodaeth mewn ffordd wahanol.
Nid yw’r newyddion yn cyrraedd drwy’r blwch llythyrau nac ar y teledu am chwech o’r gloch i mi. Mae’n ymddangos rhwng tueddiad dawnsio a fideo o gi rhywun, fel arfer pan nad ydw i hyd yn oed yn chwilio amdano. Does dim tudalen flaen na golygydd yn penderfynu beth sydd bwysicaf. Yn hytrach, mae’r newyddion rydw i’n ei weld yn cael ei siapio gan algorithm TikTok, sy’n penderfynu beth sy’n ymddangos ar fy nhudalen “For You” a beth sy’n dal fy sylw.
Gan amlaf, dydw i ddim yn meddwl am hyn. Ond yn y cyfnod cyn yr etholiad, doeddwn i ddim yn gallu ei anwybyddu, oherwydd yn sydyn roedd fy nhudalen “For You” yn cael ei lenwi gan Plaid Cymru.
Nid maniffestos na chyfweliadau oedd y rhain. Ond yn hytrach, fideos wedi’u golygu. Clipiau o lais Rhun ap Iorwerth yn dweud, “Byddwn yn amddiffyn yr hyn y mae eraill yn ceisio’i ddinistrio, cenedl heb iaith, cenedl heb galon. Ni fyddwn fyth yn gadael i Reform rwygo calon ein cenedl,” wedi’u gosod dros ffilm o’r Eisteddfod, corau, baneri Cymru a thirweddau. Daeth yr araith yn sain, a daeth y sain yn duedd. Gwyliais y fideos hyn sawl gwaith, eu hanfon at ffrind, eu cadw a’u hailrannu.
Yna sylweddolais pwy oedd yn eu creu. Roedd hon yn un o’r etholiadau cyntaf lle gallai pobl 16 a 17 oed bleidleisio, a nhw oedd y rhai oedd yn creu ac yn ailrannu’r fideos hyn. Iddyn nhw, dyma oedd ymgyrch Plaid Cymru. Nid taflen drwy’r drws na dadl ar y teledu. Yn hytrach, sain ar eu ffonau.
Yn sydyn, cefais fy hun yn cymryd diddordeb gwirioneddol yn yr etholiad, gan fynd mor bell â chwilio am y maniffestos. Ond yn fwy na dim, rwy’n cofio sut roedd hyn yn gwneud i mi deimlo. Roeddwn yn falch a hyd yn oed ychydig yn emosiynol wrth weld ein gwlad fach ni yn cael ei thrafod a’i rhannu ledled y byd ar lwyfan mor enfawr.
Fel person ifanc, gwn ei bod yn debyg na fyddwn yn eistedd i lawr ac yn darllen maniffesto etholiad cyfan na hyd yn oed daflen wybodaeth. Nid yw hynny o reidrwydd yn golygu nad oes gan bobl ifanc ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth, ond nid ydym bob amser yn ymgysylltu â hi yn y ffyrdd y mae gwleidyddion yn ei ddisgwyl. Newidiodd TikTok hynny. Llwyddodd fideos byr yn amlygu rhai o bolisïau allweddol Plaid Cymru i ddal fy sylw mewn ffordd na fyddai maniffesto hir yn debygol o’i wneud. Yn hytrach na gorfod chwilio am wybodaeth wleidyddol, roedd yn ymddangos o’m blaen mewn fformat roeddwn eisoes wedi arfer ei wylio. Felly, pan gyflwynodd TikTok ddiwylliant, iaith a gwleidyddiaeth Cymru i mi, yn y lle roeddwn i’n treulio fy amser mewn gwirionedd, roedd yn gweithio.
"Fel person ifanc, gwn ei bod yn debyg na fyddwn yn eistedd i lawr ac yn darllen maniffesto etholiad cyfan na hyd yn oed daflen wybodaeth. Nid yw hynny o reidrwydd yn golygu nad oes gan bobl ifanc ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth, ond nid ydym bob amser yn ymgysylltu â hi yn y ffyrdd y mae gwleidyddion yn ei ddisgwyl. Newidiodd TikTok hynny."
Ysgrifennwr
Ond yr ateb gonest i’r cwestiwn “beth ddysgais i?” yw, fy mod wedi teimlo llawer ond wedi deall ychydig iawn. Roedd y fideos hynny’n berswadiol oherwydd eu bod yn apelio at emosiynau, nid oherwydd eu bod yn esbonio unrhyw beth. Gall clip wedi’i olygu’n dda wneud i gred deimlo fel rhan o’ch hunaniaeth, ac mae’n llawer anoddach dadlau yn erbyn hunaniaeth nag yn erbyn polisi. Roedd rhaid i mi hefyd ofyn pam roedd fy ffrwd yn edrych felly? A oedd cynnwys Plaid Cymru ym mhobman, yntau a oeddwn wedi treulio misoedd yn gwylio fideos am yr iaith Gymraeg a diwylliant Cymru? A gafodd cefnogwyr pleidiau eraill yr un sylw? Nid yw algorithm yn dangos yr etholiad cyfan i chi. Mae’n dangos eich fersiwn chi ohono.
Fel myfyriwr ôl-raddedig, rwy’n gwybod sut i wirio ffynonellau. Er hynny, rwy’n aml yn dod ar draws straeon ar y cyfryngau cymdeithasol cyn mynd ati i chwilio amdanynt yn unrhyw le arall. Nid yw’n disodli newyddiaduraeth i mi. Dyma’r drws ffrynt sy’n arwain ati. Y broblem yw nad oes neb yno i’m tywys i mewn.
I mi, dyma a wnaeth TikTok mor effeithiol yn ystod yr etholiad. Am y tro cyntaf, gallai pobl 16 a 17 oed yng Nghymru bleidleisio mewn etholiad i’r Senedd, ac roedd cynnwys gwleidyddol yn ymddangos ar lwyfan roedd llawer ohonom eisoes yn ei ddefnyddio bob dydd. Nid oeddem o reidrwydd yn mynd i eistedd i lawr a gwylio dadleuon gwleidyddol hir na darllen tudalennau o faniffestos. Ond, meme doniol neu glip byr o wleidydd yn esbonio polisi? Roedd hynny’n rhywbeth a fyddai’n gwneud i ni roi’r gorau i sgrolio.
Rhaid cydnabod eu llwyddiant: roedd tîm cyfryngau cymdeithasol Plaid Cymru yn deall hynny. Drwy droi negeseuon gwleidyddol yn fideos byr, perthnasol a doniol yn aml, gwnaethant eu polisïau’n hygyrch i gynulleidfa a fyddai efallai wedi sgrolio heibio iddynt fel arall. Nid oedd angen sgwrs hir yn y Senedd i ddal ein sylw. Weithiau, dim ond tri deg eiliad ar dudalen “For You” oedd ei angen.
Nid yw hynny’n golygu y dylai TikTok ddisodli newyddiaduraeth draddodiadol, nac y gall fideo byr ddweud popeth sydd angen i ni ei wybod am blaid wleidyddol. Mae angen i ni barhau i gwestiynu’r hyn a welwn, edrych y tu hwnt i’r memes a deall y polisïau sydd y tu ôl iddynt. Ond mae ennyn diddordeb pobl ifanc yn y lle cyntaf yn gam hollbwysig.
Nid yw newyddiaduraeth gynhwysol yn ymwneud â phenderfynu pa straeon sy’n cael eu hadrodd yn unig. Mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod y straeon hynny’n cyrraedd pobl. Ac os yw’r genhedlaeth nesaf o bleidleiswyr yn sgrolio drwy TikTok, efallai mai dyna’n union lle mae angen i newyddiaduraeth ddod i’n cyfarfod.
Mae Elain Rhun yn wreiddiol o Ynys Mon ac yn astudio Gradd Olraddedig mewn Niwrowyddoniaeth ym Mhrifysgol Caerdydd ar y funud. Gallwch ei dilyn ar Instagram.
