Mae cod ymarfer y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (EHRC) yn bygwth diogelwch a realiti beunyddiol pobl Traws+ ledled y Deyrnas Unedig. Wrth i bendil ein degawd siglo tuag at ddiffiniadau mwy ffwndamentalaidd o rywedd a rhyw, mae pobl Traws+ yn dal i orfod canfod eu ffordd drwy’r un byd â phawb arall. Mae angen toiledau, ystafelloedd newid a chawodydd arnom. Mae angen diogelwch, cysondeb a mynediad arnom. Mae effaith cyfyngiadau y cod newydd ar fynediad at fannau cymdeithasol ar fin dod i’r amlwg mewn amser real.
Bydd y ffordd y mae pobl Traws+ yn ymdopi â’r cod wrth iddo ddechrau treiddio i arferion bob dydd yn dechrau gosod y sylfeini ar gyfer sut y gallwn wrthsefyll y newidiadau a dal ati i fynnu ein hawliau dynol.
Yn fy nghampfa leol, lle dylwn i fod yn mynd yn llawer amlach, rwy’n cario fy mhwysau’n lletchwith ar draws y llawr, yn plygu fy nghefn ac yn ceisio cuddio. Mae’r holl ymdrech sydd ei hangen i godi fy mreichiau, hyd yn oed gyda phwysau 8kg, yn ddim o’i gymharu â’r ias oer gyntaf honno o hunanymwybyddiaeth, wedi’i hoeri gan yr aer, sy’n llifo drwy fy nghyhyrau wrth i mi gerdded i mewn.
Mae miniogrwydd ac eglurder y gampfa wedi’u mireinio’n greulon: mae’r goleuadau’n llachar a’r synau’n arw. Ar y beic ymarfer, rwy’n teimlo pob rhicyn yn y pedal drwy esgidiau ymarfer Nike trwchus fel petai fy nhraed yn droednoeth. Mae tinc y bariau’n llithro i’w bachau ar draws yr ystafell yn taro fy nghlust fel petai’n digwydd yn union wrth fy ymyl.
Drwy ymchwilio, rwy’n gwybod bellach mai gorwyliadwriaeth yw’r term clinigol am hyn. Mae’r amygdala, synhwyrydd bygythiadau’r ymennydd, yn cael ei actifadu yn fy mywyd bob dydd ac yn camddehongli sŵn arferol fel bygythiad neu berygl. Yr hyn rwy’n ei brofi yn y gampfa yw llifogydd drwy fy system nerfol sympathetig sy’n dal fy nghorff mewn ymateb sbardun cyson. Mae gwyddonwyr wedi astudio’r gorgynnwrf hwn ac wedi canfod y gall fod cysylltiad achosol uniongyrchol rhyngddo ac anhwylder straen wedi trawma (PTSD) neu anhwylder straen wedi trawma cymhleth (CPTSD). Mewn geiriau eraill, gall trawma achosi i ymennydd rhywun brofi bygythiad cyson yn ei amgylchedd. Yn ogystal, mae astudiaethau’n dangos bod pobl LHDT eisoes mewn mwy o berygl o PTSD na’u cyfoedion cisryweddol neu heterorywiol.
Mae pwysau seicolegol fy nghorff yn fy malu yn y gampfa pan fyddaf yn sleifio i’r ystafell ymolchi. Rwy’n gorchuddio fy wyneb â’m llaw ac yn dal fy marf fel pe gallwn ei atal rhag tyfu. Mae fy ymennydd a’m corff wedi ymaddasu i’r bygythiad rwy’n ei deimlo yn y mannau hyn. Maent yn fy ngwthio ar frys drwy fy arferion preifat, dim ond i estyn y straen sy’n dilyn yn nes ymlaen, pan fyddaf yn credu fy mod yn ddiogel.
"Er gwaethaf fy mhrofiadau personol o straen hirdymor o ganlyniad i aflonyddu cyhoeddus, bydd yn rhaid i mi, fel pob person Traws+ arall yn y Deyrnas Unedig, barhau i weithio a byw ein bywydau wrth i’n mynediad at y seilwaith sy’n diwallu anghenion sylfaenol gael ei wagio o’r tu mewn."
Ysgrifennwr
Nid yw Cod yr EHRC yn addo diwedd ar y realiti hwn wrth ddefnyddio gwasanaethau cyhoeddus. Er gwaethaf fy mhrofiadau personol o straen hirdymor o ganlyniad i aflonyddu cyhoeddus, bydd yn rhaid i mi, fel pob person Traws+ arall yn y Deyrnas Unedig, barhau i weithio a byw ein bywydau wrth i’n mynediad at y seilwaith sy’n diwallu anghenion sylfaenol gael ei wagio o’r tu mewn.
Mewn cyfweliad â ffrind sy’n byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd, siaradais ag ef am ei brofiad o golli mynediad at doiledau yn ei swyddfeydd o ganlyniad i God yr EHRC. Wrth i’r Cod fynd drwy’r broses seneddol, cyflwynodd ei gyflogwr y protocol i’w weithdrefnau ar unwaith.
Dywedodd wrthyf: “Ddydd Mawrth 26 Mai, fe wnaethon nhw gyflwyno gwaharddiad llwyr ar bobl draws rhag defnyddio’r toiledau yn eu holl swyddfeydd, gan roi dim ond awr o rybudd i’r grwpiau cydraddoldeb mewnol […] Gadawon nhw eu staff heb unrhyw fanylion pellach am wythnos gyfan […] Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw doiledau niwtral o ran rhywedd yn un o’r swyddfeydd maen nhw’n eu rhentu, ac mae tri thoiled niwtral o ran rhywedd yn eu prif adeilad swyddfa — adeilad 11 llawr.” Gwrthododd rhai gweithwyr Traws+ ddod i’r gwaith. Mae ef wedi ysgrifennu at ei Aelod Seneddol, ac mae cydweithwyr Traws+ wedi cadw mewn cysylltiad — ond maent yn dal yn ansicr ynghylch beth fydd hyn yn ei olygu iddynt yn yr wythnosau a’r misoedd nesaf.
Mae’r cyfrifoldeb o gadw golwg ar sefydliadau a busnesau sy’n gweithredu’r rheoliadau yn disgyn ar bobl Traws+. Rwy’n ymwybodol y bydd yn rhaid i mi aildrefnu fy mywyd o amgylch y mannau ffisegol cyfnewidiol rwy’n eu defnyddio, yn ogystal â’r dirwedd seicolegol o fod yn berson Traws+ yn gyhoeddus. Mae gwaith trylwyr a hyderus y bobl sy’n dal eu tir wrth y drysau preifat, anweledig hyn yn bwyntiau cyfeirio sy’n fy helpu i ddal ati i fyw fy mywyd, mynd i’r gampfa, a defnyddio’r toiled.
Mae sefydliadau Traws+ wedi dechrau casglu adnoddau ynghylch yr hyn y gallwn ac na allwn ei wneud mewn mannau cyhoeddus ar hyn o bryd. Mae adnodd TransActual yn egluro bod pobl Traws+, o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, “yn dal wedi’u diogelu rhag gwahaniaethu ar sail ‘ailbennu rhywedd’, ni waeth a oes gennych Dystysgrif Cydnabod Rhywedd (GRC) ai peidio.”
Mae hefyd yn nodi, yn hollbwysig, “y bydd yn rhaid i wasanaethau sicrhau o hyd nad ydynt yn rhoi pobl draws (boed ganddynt GRC ai peidio) dan anfantais na ellir ei chyfiawnhau o ganlyniad i’r gwahanu.” Os gwnânt hynny, efallai y gall person traws (sydd â nodwedd warchodedig ‘ailbennu rhywedd’) hawlio gwahaniaethu anghyfreithlon, yn enwedig os caiff rhywun ei adael heb fynediad at unrhyw wasanaeth am nad oes un ar gael, neu am fod y person traws yn teimlo’n anghyfforddus yn defnyddio’r gwasanaeth ar gyfer ei “ryw biolegol”.
Wrth inni fynd i mewn i’r cyfnod hwn o ansicrwydd, bydd gwybod beth yw ein hawliau — a beth y gallwn ei wneud i herio’r cod hwn, sy’n parhau i gael ei alw’n “anweithredadwy” gan nifer cynyddol o Aelodau Seneddol — yn hollbwysig wrth inni barhau i ymladd i gadw ein hunain yn ddiogel.
Mae’r erthygl hon yn rhan o bartneriaeth QueerAF a Newyddiaduraeth Gynhwysol Cymru sy’n ymroddedig i ddyrchafu newyddiadurwyr LGBTQIA+ Cymreig sy’n dod i’r amlwg ac sydd ar y cyrion.
Gallwch ddilyn Aliyy ar Instagram.
Cofrestrwch i dderbyn cylchlythyr wythnosol QueerAF neu dewch yn aelod.
